پیوند و قلمه در کشاورزی
پیوند و قلمه در کشاورزی

پیوند و قلمه

پیوند فنی است که توسط آن بخشی از یک گیاه بر روی بخشی از گیاه دیگر متصل می‌شود. پیوند زدن یکی از شیوه‌های غیر جنسی  (غیر تناسلی) تکثیر گیاهان است. در این روش یک بافت از گیاهی جدا شده و بر روی گیاه دیگری رشد داده می‌شود.

تقسسم معمولی سلول‌ها در محل اتصال باعث می‌شود که زخم‌های حاصله ترمیم و رشد و نمو بافت‌ها ادامه یافته و بخش‌ها در هم بیامیزند و گیاه واحدی حاصل آید.

بخش بالایی این گیاه پیوندی پیوندک و بخش پایینی که ریشه‌های گیاه را در بردارد پایه نامیده می‌شود. وقتی که پیوندک فقط یک جوانه در برداشته باشد، پیوند را پیوند جوانه‌ای می‌گویند. تکثیر از طریق گرفتن قلمه و پیوند جوانه‌ای، مهم ترین روش تکثیر  غیرتناسلی در گیاهان است.

تاریخچه پیوند

اسناد و مدارک موجود بیانگر این واقعیت است که چینی‌ها چندین دهه قبل از میلاد مسیح با دانش پیوند زدن گیاهان آشنا بوده‌اند. در زمان امپراطوری روم نیز این فن مرسوم بوده است.

هدف پیوند

پیوند زدن درختان میوه اغلب با هدف افزایش توان باردهی درخت و بهبود کمی و کیفی محصول انجام می‌شود. با وجود این تعویض ساختار رویشی و باردهی درخت، تنظیم گرده‌افشانی در باغ، استفاده از ویژگی‌های پایه‌های پیوندی به منظور دست‌رسی به گیاهان کوتاه قد تا بسیار قوی، استفاده از میان پایه‌ها برای رفع برخی از عوارض و نارسایی‌های پیوندی، ترمیم زخم‌های وارد شده به تنه – ریشه و شاخه‌های اصلی درخت، تسریع در آغاز باردهی و موارد بسیار دیگر از اهدافی هستند که همیشه در ایجاد ترکیب‌های پیوندی مورد توجه‌اند.

معایب و محاسن پیوند

پیوند، معایب و محاسنی دارد. از معایب روش پیونداین است که نتیجه انجام این عمل بندرت همه خواسته هارا تامین نمی‌کند و گاهی محلی از ساقه گیاه که پیوند درآن قسمت انجام گرفته، حجیم می‌شود. به همین دلیل باید در انتخاب پایه و پیوند دقت داشت تا تطابق بین پایه و پیوندک وجود داشته باشد تا پیوند قابل قبولی به وجود آید.

تطابق پایه و پیوندک

پایه و پیوندک از نظر شرائط فیزیولوژیکی و ساختمانی باید به وضعی باشند که قدرت پیوند شدن به هم دیگر را دارا باشند، به عبارت دیگر نسبت به هم تطابق داشته باشند. این تطابق تا حدود زیادی بستگی به نزدیکی و روابط طبیعی آنها دارد. عدم این تطابق می‌تواند به دلیل ساختمانی و یا فیزیولوژیکی باشد. عدم موفقیت در پیوند و یا به دست آمدن گیاهان ضعیف، رشد کم و غیر طبیعی پیوندک، برجستگی و رشد فوق‌العاده محل پیوند، سستی مکانیکی محل پیوند، که غالباً باعث شکستن و از هم جدا شدن پایه و پیوندک می‌شود، همگی ممکن است به دلیل عدم تطابق پایه و پیوندک باشد. این آثار در بعضی حالات یا بلافاصله بعد از عمل پیوند ظاهر می‌شوند، و یا بعد از ۸-۷ سال که از زمان پیوند زدن گذشت بروز می‌کند. در این ارتباط بعضی از بیماری‌های ویروسی نیز می‌توانند نقشی بازی بکنند. بدین ترتیب که فرضاً پایه نسبت به یک بیماری ویروسی مقاوم است و پیوند، که از طریق پایه آلوده می‌شود، نمی‌تواند در مقابل بیماری جان سالم به در ببرد.

از محاسن مربوط به پیوند زدن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  1. در گیاهانی که نمی‌توان آنها را با قلمه و یا پاجوش ازدیاد نمود برای حفظ مشخصات خارجی و داخلی یعنی ژنتیکی پایه مادری از پیوند استفاده می‌نماید.
  2. درختان کهن که به علتی قسمت هوایی آن از بین رفته و یا فرسوده شده باشد ولی ریشه آن قوی و فعال است می‌توان ان درخت را به وسیله پیوند جوان کرد.
  3. در درختان ضعیف که مقدار ریشه در آنها کم بوده و یا طبیعاتاً قادر به جذب شیره خام به اندازه کافی نمی‌باشند با پیوند کردن شاخه ریشه داری به تنه ان جبران کمبود شیره خام را نموده قسمت هوایی چنین درختی قوی می‌گردد.

تولیدکنندگان حرفه ایی نهال، به دلیل فواید مختلفی این روش رابه صورت گسترده در تولید درختان میوه انجام می‌دهند. محاسن پیوند را می‌توان اینگونه بیان کرد

  • حفظ ویژگی یک کلون
  • استفاده از مزایای ترکیب پایه و پیوندک
  • تغییر رقم درخت
  • کوتاه کردن دوره نونهالی
  • تشخیص بیماریهای ویروسی
  • ترمیم بخشهای آسیب دیده
  • تامین گردهٔ کافی در درختان دوپایه
  • جوان کردن درختان مسن
  • استفاده تجملاتی

انواع پیوند

پیوند جوانه

  1. پیوند چوبی
  2. پیوند سپری (پیوند T یا Tبرعکس)
  3. پیوند وصله‌ای
  4. پیوند لوله‌ای: در این نوع پیوند بجای اینکه فقط یک جوانه با مقداری از پوست پایه را بعنوان پیوندک مورد استفاده قرار دهند پوست درخت را به شکل استوانه یا لوله که طول ان در حدود ۳ تا ۴ سانتی‌متر می‌باشد و فقط یک جوانه روی آن قرار دارد جدا نموده و به همان شکل دور ساقه پایه قرار می‌دهند.
  5. پیوند تراشه‌ای
  6. پیوند شکمی: در این پیوند، پیوندک فقط از یک جوانه تشکیل شده و آنرا در نقطه اختیاری از طول ساقه پایه زیر پوست قرار می‌دهند.
  1. پیوند اسکنه‌ای یا شکافی
  2. پیوند تاجی یا پوستی
  3. پیوند ترصیعی
  4. پیوند نیمانیم

پیوند مجاورتی

  1. پیوند مجاورتی انتهایی
  2. پیوند مجاورتی جانبی
  3. پیوند مجاورتی کمانی

قلمه

قلمه زدن یک روش غیر جنسی (غیر تناسلی) تکثیر گیاه است که بصورت گسترده در کشاورزی و مهندسی فضای سبز استفاده می‌شود.

قلمه زدن عبارت است از رشد و نمو و تکامل بعضی از قسمتهای گیاهی قطع شده از پایه اصلی. قلمه زدن یکی از طرق بسیار متداول ازدیاد غیر تناسلی گیاهان است. یک قلمه می‌تواند قطعه‌ای از ساقه، ریشه و یا برگ باشد. در قلمه ساقه، ریشه‌های نابه جا بایستی تشکیل یابند و در قلمه ریشه شاخه‌های نابه جا باید بوجود آیند و قلمه برگ برای اینکه رشد کند و به اصطلاح بگیرد باید در روی آن هم ریشه‌های نابجا و هم شاخه‌های نابه جا رشد و تکامل یابند.

از آنجائیکه تکهٔ برش‌یافته فاقد ریشه برای بدست آوردن آب است، در صورت در فراهم نکردن محیط مناسب و مربوط بزودی خشک خواهد شد. این روش یکی از روش‌های اولیه تاگ‌سازی بشمار می‌آید.

روش‌های مختلف قلمه زدن

قلمه‌ها به شیوه‌های گوناگونی تهیه می‌شوند:

  • قلمه ساقه
    این نوع از قلمه، مهم ترین قلمه‌ای است که از گیاهان برداشت می‌شود و به گروه‌های زیر تقسیم بندی می‌شود:
    • قلمه خشبی
    • قلمه نیمه خشبی
    • قلمه سبز
    • قلمه علفی
  • قلمه برگی
  • قلمه جوانه و برگ
  • قلمه ریشه‌ای

یک راهِ معمول برای تکثیرِ گیاهان، قلمه زدنِ آن‌ها و قرار دادنِ قلمه در آب به منظورِ ریشه‌زایی است. این کار معمولاً به عنوان «ریشه‌زاییِ گیاه» و یا «رشد دادنِ قلمه‌ها» شناخته می‌شود.

بستر مناسب برای کاشت قلمه

بستر کشت قلمه، مکانی است که برای حفظ رطوبت قلمه و ایجاد شرایط مناسب برای رشد ریشه، از آن استفاده می‌کنند.

قلمه‌ها پس از جدا شدن از گیاه اصلی، به منظور ریشه دار شدن باید در بستر مناسب قرار گیرند. طبق گفته خلیقی قلمه‌هایی که به راحتی ریشه دار  می‌شوند در مواد مختلف از جمله خاک ریشه دار می‌شوند، لیکن این نوع بستر کاشت برای آن دسته از قلمه‌ها که به سختی ریشه دار می‌شوند عامل مهمی می‌باشد.

به طورکلی قلمه‌ها را می‌توان در خاک، ماسه، تورب، ورمیکولیت، پرلیت، و آب قرار داد. حتی می‌توان هیچیک از مواد بالا را مصرف نکرد و قلمه‌ها را برای ریشه دار شدن در یک هوای مرطوب قرار داد. موادی که می‌توان از آنها به عنوان بستر مناسب برای کاشت قلمه استفاده کرد به شرح زیر می‌باشند:

  • خاک
  • ماسه
  • تورب
  • ورمیکولیت
  • پرلیت
  • آب

تکثیر گیاهان به وسیله قلمه و ... که در باغبانی امری رایج است، درباره بعضی از گونه های مرتعی و جنگلی که ازدیادشان به وسیله بذر دشوار می باشد، متداول است. گونه های زیر معمولا با قلمه تکثیر می شوند: سنجد، انجیر، تاغ، چنار، صنوبر، بید، گز، نارون

تیل پیوند

تیل پیوند روشی سریع برای ازدیاد گیاهان است. در این روش عملیات قلمه و پیوند به طور همزمان در ساقه گیاهان (به‌ویِژه درختچه‌های زینتی مثل گل سرخ) انجام می‌شود. از مزایای این روش افزایش گیاهان در زمان کم است. جزئیات این روش برای ازدیاد رز به این صورت است که ابتدا قلمه‌های چوب سخت رز را مدتی در انبار سرد نگهداری می‌کنند سپس از انبار خارج کرده و انتهای آن‌ها را با هورمون اکسین با غلظت بالا به روش فروبری سریع، تیمار می‌کنند. سپس روی قلمه‌ها، پیوندک‌های رز را به روش نیمانیم پیوند می‌زنند و با نوار پلاستیکی  می‌بندند. سپس این گیاهان در محیطی با رطوبت نسبی بسیار بالایی قرار داده می‌شوند.

منابع

  1.  خلیقی، احمد. گلکاری (پرورش گیاهان زینتی ایران). تهران: روزبهان: 1376.
  2. پرش به بالا دانشنامه رشد. بازبینی‌شده در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۸۹.
  3. پرش به بالا سایت پارسه گرد
  4. پرش به بالاپایگاه اینترنتی مقالات آموزشی کشاورز. بازبینی‌شده در 10 آبان 1392.
  5. پرش به بالا خلیقی، احمد. گلکاری (پرورش گیاهان زینتی ایران). تهران: روزبهان: 1376. ص. 86
  6. پرش به بالا مبارزه بیولوژیک با فرسایش خاک، دکتر محمد جعفری، مهندس محمد طهمورث، دکتر جمال قدوسی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1391